Ոչ թե ժամանակավոր ճգնաժամի, այլ համակարգային խնդիրների կուտակում. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հայաստանի գյուղատնտեսության ոլորտը վերջին տարիներին շարունակում է մնալ բարդ և հակասական փուլում, որտեղ մակրոտնտեսական որոշ ցուցանիշներ կարող են հարաբերական կայունության կամ նույնիսկ աճի տպավորություն ստեղծել, սակայն առկա են համակարգային լուրջ ճգնաժամային միտումներ։ Իսկ եթե դրանք չլուծվեն, երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է խաթարվել ոչ միայն ոլորտի արդյունավետությունը, այլ նաև երկրի պարենային անվտանգությունը և սոցիալ-տնտեսական կայունությունը։
Թեև 2025 թվականին արձանագրվել է գյուղատնտեսության շուրջ 5,6 % աճ, և բուսաբուծության ու անասնաբուծության որոշ ենթաճյուղերում նկատվել են դրական տեղաշարժեր, այդ աճը դեռևս չի կարող դիտարկվել որպես կայուն զարգացման ցուցանիշ, քանի որ այն չի ուղեկցվում արտադրողականության էական բարձրացմամբ և կառուցվածքային բարեփոխումներով։
Գյուղատնտեսության իրական պատկերը ավելի հստակ երևում է երկարաժամկետ դինամիկայի դիտարկման դեպքում, ըստ որի, վերջին ութ տարվա ընթացքում ոլորտը մոտ 10 % անկում է ապրել, ինչը վկայում է ոչ թե ժամանակավոր ճգնաժամի, այլ համակարգային խնդիրների կուտակման մասին։ Այսպիսի անկման պատճառները բազմաշերտ են և փոխկապակցված՝ սկսած բնական ռեսուրսների ոչ արդյունավետ կառավարման խնդիրներից մինչև ֆինանսական, տեխնոլոգիական և ինստիտուցիոնալ սահմանափակումներ։
Առաջին և, թերևս, ամենահիմնական խնդիրը ջրային ռեսուրսների կառավարման անարդյունավետությունն է, որը հատկապես կարևոր է Հայաստանի նման երկրում, որտեղ, չնայած ջրային ռեսուրսների համեմատաբար բավարար մակարդակին, դրանց օգտագործումը մնում է ցածր արդյունավետության վրա։ Շատ տարօրինակ է, որ գյուղատնտեսության ոլորտը ժամանակ առ ժամանակ կանգնում է ոռոգման ջրի սակավության հիմնահարցի առաջ, ու այս խնդիրը փորձ է կատարվում լուծել Սևանա լճից բաց թողնվող ջրի քանակության ավելացման միջոցով, ինչի արդյունքում Հայաստանը կորցնում է իր քաղցրահամ ջրի ստրատեգիական պաշարը։ Մյուս կողմից էլ՝ ստացվում է, որ երկրում առկա է այնպիսի իրավիճակ, երբ գյուղատնտեսական հողերի զգալի մասը չի ոռոգվում, ինչը պայմանավորված է ոչ թե ռեսուրսների բացակայությամբ, այլ կառավարման և ենթակառուցվածքների խնդիրներով։ Սա հանգեցնում է արտադրողականության նվազմանը, բերքի անկայունությանը և ռիսկերի աճին՝ հատկապես կլիմայական փոփոխությունների պայմաններում, որոնք արդեն իսկ ազդում են գյուղատնտեսության վրա։
Երկրորդ կարևոր խնդիրը ֆինանսավորման սահմանափակ հասանելիությունն է, որը գյուղացիներին զրկում է անհրաժեշտ ներդրումներ իրականացնելու հնարավորությունից։ Վարկավորման համակարգը հաճախ կա՛մ թանկ է, կա՛մ դժվար հասանելի, իսկ ապահովագրական մեխանիզմները դեռևս ամբողջությամբ չեն գործում, թեև պետությունը փորձում է խթանել գյուղատնտեսական ապահովագրության համակարգը՝ սուբսիդավորելով ապահովագրավճարները։ Սակայն այս քայլերը դեռևս բավարար չեն՝ ռիսկերի կառավարման համապարփակ համակարգ ստեղծելու համար։
Տեխնոլոգիական հետամնացությունը ևս ոլորտի առանցքային խնդիրներից մեկն է։ Գյուղատնտեսական տեխնիկայի պակասը կամ դրա մաշվածությունը, արդիական տեխնոլոգիաների սահմանափակ կիրառումը և գիտելիքների պակասը հանգեցնում են ցածր արտադրողականության և բարձր ինքնարժեքի։
Այս համատեքստում հատկապես կարևոր է նշել, որ գյուղատնտեսության մեջ գիտելիքի և նորարարության ներմուծումը շարունակում է մնալ սահմանափակ, ինչի հետևանքով ոլորտը չի կարողանում անցնել ինտենսիվ զարգացման մոդելի։
Մեկ այլ լուրջ բարդություն է արտադրանքի իրացման և շուկաների հասանելիության սահմանափակությունը։ Գյուղացիները հաճախ բախվում են մթերման խնդիրների, ինչը նշանակում է, որ արտադրանքի և վերջնական սպառողի միջև կապը թերի է կամ անկայուն։ Սա ոչ միայն նվազեցնում է գյուղացիների եկամուտները, այլ նաև պայմաններ է ստեղծում արտադրողականության կրճատման համար։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի ներմուծումների ծավալ ը գյուղմթերքի ոլորտում շարունակում է մնալ բարձր՝ կազմելով տարեկան մոտ 1,4 միլիարդ դոլար, որի զգալի մասը հնարավոր կլիներ արտադրել տեղում։ Սա վկայում է ներքին արտադրության չիրացված պոտենցիալի մասին։
Կլիմայական փոփոխությունները և դրանց ազդեցությունը գյուղատնտեսության վրա ևս գնալով դառնում են առանցքային գործոն։ Ջերմաստիճանի փոփոխությունը, տեղումների անկանխատեսելիությունը և ծայրահեղ եղանակային երևույթների աճը մեծացնում են ռիսկերը և պահանջում նոր մոտեցումներ՝ կլիմայակայուն գյուղատնտեսության զարգացման ուղղությամբ։ Սակայն այս ուղղությամբ անհրաժեշտ գիտելիքների և տեխնոլոգիաների պակասը սահմանափակում է ադապտացիոն հնարավորությունները։
Այս բոլոր խնդիրները փոխկապակցված են և ձևավորում են մի փակ շրջան, որտեղ ցածր արտադրողականությունը, սահմանափակ ներդրումները և շուկայի խնդիրները փոխադարձաբար ուժեղացնում են միմյանց և թուլացնում ոլորտը։ Արդյունքում գյուղատնտեսությունը հաճախ դառնում է ոչ թե շահութաբեր տնտեսական գործունեություն, այլ գոյատևման միջոց, ինչը խոչընդոտում է դրա զարգացմանը՝ որպես ռազմավարական ոլորտ։
Լուծումները, հետևաբար, պետք է լինեն համակարգային և երկարաժամկետ։ Առաջին հերթին՝ անհրաժեշտ է արմատապես վերափոխել ջրային ռեսուրսների կառավարումը՝ ներդնելով ժամանակակից ոռոգման համակարգեր՝ մասնավորապես կաթիլային ոռոգումը, և ապահովելով ջրի արդյունավետ օգտագործում։ Սա ոչ միայն կբարձրացնի արտադրողականությունը, այլ նաև կնվազեցնի ռիսկերը։ Դրա հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է զարգացնել ֆինանսական գործիքները՝ ապահովելով մատչելի վարկավորում և արդյունավետ ապահովագրական համակարգեր։ Պետական սուբսիդիաները կարող են կարևոր դեր խաղալ, սակայն առանցքային է նաև մասնավոր հատվածի ներգրավումը և ֆինանսական շուկաների զարգացումը։
Իսկ տեխնոլոգիական արդիականացումը պետք է դառնա առաջնահերթություն։ Սա ներառում է ինչպես ժամանակակից տեխնիկայի ներդրում, այնպես էլ թվային տեխնոլոգիաների կիրառություն՝ տվյալահեն գյուղատնտեսություն, մոնիթորինգի համակարգեր և ավտոմատացում։
Անհրաժեշտ է նաև բարելավել շուկաների հասանելիությունը և լոգիստիկ ենթակառուցվածքները։ Սա կարող է ներառել մթերման համակարգերի բարեփոխում, կոոպերացիաների զարգացում և արտահանման խթանում։ Մթերման տեսանկյունից մեծ դաշտ կարող է բացվել Հայաստանի առաջ, եթե ավանդական արտահանվող շուկաներին ավելանան նորերը, իսկ դրա համար հարկավոր է կոնկրետ քայլեր իրականացնել։
Շատ կարևոր է նաև, որ կրթությունը և գիտելիքի փոխանցումը դառնան ոլորտի զարգացման հիմք։ Սիրողական մոտեցումը չի կարող երկարաժամկետ առաջխաղացում ապահովել։ Գյուղատնտեսությունը այլևս չի կարող զարգանալ առանց գիտական մոտեցումների և նորարարության։
Վերջապես, կարևոր է ձևավորել հստակ ռազմավարական տեսլական, որը կկապի գյուղատնտեսական ոլորտը երկրի ընդհանուր տնտեսական զարգացման հետ։ Այս տեսանկյունից գյուղատնտեսությունը պետք է դիտարկվի ոչ միայն որպես ավանդական ոլորտ, այլ որպես տնտեսական աճի և սոցիալական կայունության առանցքային գործոն։
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
